Dù Tổng thống Trump đã dịu giọng về vấn đề Greenland, lời đe dọa sử dụng vũ lực của ông đã gây đổ vỡ không thể hàn gắn trong quan hệ với châu Âu.
Sau quãng thời gian dài leo thang đe dọa sáp nhập Greenland, kể cả bằng vũ lực, trong nỗ lực kiểm soát hòn đảo, Tổng thống Donald Trump hôm 21/1 gây bất ngờ khi tới Davos, Thụy Sĩ và phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới.
Trước loạt quan chức hàng đầu châu Âu đang muốn biết ông sẽ làm gì tiếp theo với các đồng minh thân cận nhất, Tổng thống Mỹ tuyên bố sẽ không sử dụng hành động quân sự để giành Greenland từ Đan Mạch.
“Đây có lẽ là phát biểu quan trọng nhất của tôi, bởi vì mọi người nghĩ rằng tôi sẽ dùng vũ lực. Tôi không cần phải dùng vũ lực. Tôi không muốn dùng vũ lực. Tôi sẽ không dùng vũ lực”, ông Trump nhấn mạnh. “Điều duy nhất mà Mỹ yêu cầu chỉ là một nơi có tên Greenland”.
Đó là phát biểu rõ ràng nhất từ trước đến nay của ông Trump về việc loại trừ khả năng dùng sức mạnh quân sự để sáp nhập hòn đảo của Đan Mạch, qua đó phần nào làm lắng dịu nỗi lo ngại của châu Âu về kịch bản tồi tệ nhất khi họ phải đối đầu với Washington, đồng thời giúp thị trường chứng khoán Mỹ phục hồi.
Sau cuộc gặp Tổng thư ký NATO Mark Rutte, ông Trump tiếp tục phát đi dấu hiệu xuống thang căng thẳng khi cho biết sẽ không áp dụng những mức thuế quan dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/2 với các đồng minh châu Âu vì đã đạt được “khuôn khổ cho một thỏa thuận tương lai liên quan đến Greenland và toàn bộ khu vực Bắc Cực”.
Tuy nhiên, theo giới chuyên gia, bước thoái lui của Tổng thống Mỹ không thể thay đổi được một thực tế là sau sự việc, giới lãnh đạo NATO và các đối tác ngày càng củng cố niềm tin rằng họ không thể coi Mỹ như một đồng minh đáng tin cậy được nữa, dù suốt 80 năm qua, Washington luôn đóng vai trò trụ cột đối với liên minh xuyên Đại Tây Dương.
“Bài học rút ra là cứng rắn với ông ấy có thể đem lại kết quả”, một quan chức cấp cao châu Âu am hiểu vấn đề nói. “Dù nhẹ nhõm vì phương án vũ lực đã bị loại trừ, họ vẫn hiểu rằng Tổng thống Trump có nguy cơ thay đổi ý định bất cứ lúc nào. Những lời hứa của ông Trump vốn không chắc chắn, song thái độ coi thường châu Âu thì trước sau như một. Chúng ta cần tiếp tục thể hiện quyết tâm và tự chủ hơn nữa, bởi không thể mãi bám víu vào ảo tưởng rằng Mỹ vẫn là quốc gia mà chúng ta từng biết”.
Khi Tổng thống Trump đến Thụy Sĩ vào chiều 21/1 để dự hội nghị, phương Tây vẫn trong trạng thái nơm nớp lo sợ. Cuối tuần trước, ông thông báo ý định tăng thuế đối với loạt quốc gia châu Âu đã đưa quân đến Greenland diễn tập quân sự. Trước một lãnh đạo Mỹ không ngần ngại đe dọa chủ quyền lãnh thổ của một đồng minh và dùng sức ép kinh tế để đạt được mục đích, giới chức châu Âu đã công khai bàn kế hoạch đáp trả tương xứng.
Đây là thay đổi lớn so với năm đầu tiên Tổng thống Trump trở lại nắm quyền. Khi đó, các lãnh đạo châu Âu áp dụng chiến lược xoa dịu và chiều lòng ông Trump, chấp nhận các điều kiện do ông đưa ra nhằm níu chân Mỹ ở lại liên minh và không bỏ rơi Ukraine.
NATO từng miễn cưỡng đồng ý tăng chi tiêu quốc phòng và gánh toàn bộ chi phí viện trợ cho Ukraine, còn Liên minh châu Âu (EU) chấp nhận mức thuế 15% đối với mọi hàng hóa xuất khẩu sang Mỹ. Tất cả những điều đó dường như đã khiến Tổng thống Trump tin rằng ông có thể làm bất cứ điều gì mình muốn với châu Âu.
Tuy nhiên, việc ông Trump thách thức Đan Mạch về vấn đề Greenland và xem thường chủ quyền lãnh thổ châu Âu lại là hành động nghiêm trọng hơn nhiều, khi nó vượt qua “lằn ranh đỏ” của châu lục. Hành động này có nguy cơ phá vỡ 80 năm hợp tác, đảo lộn cấu trúc liên minh mà Mỹ dày công xây dựng.
“Điều này không chỉ kỳ lạ và khó hiểu, mà còn vượt xa mọi trí tưởng tượng”, Charles Kupchan, giám đốc nghiên cứu châu Âu tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ, cựu cố vấn cho tổng thống Barack Obama, bình luận, đề cập tới nỗ lực kiểm soát Greenland của Tổng thống Trump. “Đó là lý do bạn thấy phản ứng từ châu Âu hiện nay hoàn toàn khác so với trước khi vấn đề Greenland trở thành tâm điểm”.
Những bài đăng trên mạng xã hội của ông Trump vào cuối tuần trước về ý định tăng thuế đối với các quốc gia châu Âu đã vấp phải phản đối gay gắt từ giới lãnh đạo châu lục. Chúng cũng dẫn đến hàng loạt cuộc gọi và tin nhắn riêng, một vài trong số đó đã được Tổng thống đăng công khai trên mạng, nhằm kêu gọi ông hợp tác thay vì đối đầu để giải quyết vấn đề.
Song nỗ lực trên cũng không ngăn được việc ông Trump hôm 21/1 tiếp tục khẳng định ý định mua lại Greenland, bất chấp đại đa số người dân hòn đảo phản đối việc sống dưới quyền kiểm soát của Mỹ.
“Đừng vội mừng vì ông ấy loại trừ khả năng dùng vũ lực”, một quan chức châu Âu khác tại Davos lưu ý.
Trong cuộc gặp với các lãnh đạo châu Âu chiều 21/1 để bàn về Greenland, Tổng thống Trump cho rằng việc Mỹ sở hữu hòn đảo khổng lồ nằm giữa Bắc Cực và Bắc Đại Tây Dương này sẽ mang lại lợi ích tốt nhất cho cả hai bên. “Chỉ Mỹ mới đủ sức bảo vệ, khai thác và biến vùng đất băng giá rộng lớn đó trở nên hữu ích cũng như an toàn cho châu Âu”, ông khẳng định.
“Các bạn có thể nói đồng ý và chúng tôi sẽ rất trân trọng, hoặc các bạn có thể từ chối và chúng tôi sẽ ghi nhớ”, ông Trump nói thêm.
Những lời lẽ với ẩn ý cảnh báo đó tiếp tục khuếch đại mối lo âu ở châu Âu rằng thế giới đang xoay chuyển theo chiều hướng mới đầy rủi ro, theo giới quan sát.
Thủ tướng Canada Mark Carney, khi phát biểu tại Davos ngày 20/1, trước khi ông Trump đến, đã nhấn mạnh rằng thế giới không còn đường lùi. “Mỗi ngày trôi qua, chúng ta lại càng thấy rõ mình đang sống trong thời đại cạnh tranh giữa các cường quốc”, ông nói. “Trật tự dựa trên luật lệ đang dần tan biến. Kẻ mạnh làm những gì họ có thể, còn kẻ yếu phải cam chịu những gì họ phải nhận lấy”.
Kêu gọi các quốc gia phương Tây thực hiện những biện pháp nhằm giảm phụ thuộc vào Mỹ và tránh bị tổn thương trước sức ép từ Nhà Trắng, Thủ tướng Canada hối thúc các lãnh đạo khác chấp nhận thực tế mới rằng trật tự lâu đời sau Thế chiến II đã không còn nữa.
“Để tôi nói thẳng, chúng ta đang ở giữa một cuộc đổ vỡ, chứ không phải một cuộc chuyển giao”, ông cho hay.
Tổng thống Trump hôm 21/1 thể hiện rõ rằng ông đã chú ý tới phát biểu từ Thủ tướng Carney khi ám chỉ việc Canada vẫn phụ thuộc vào Mỹ và thậm chí cho rằng an ninh của nước này dựa hoàn toàn vào công nghệ quốc phòng Mỹ.
“Họ nên biết ơn chúng tôi”, ông nói. “Canada tồn tại được là nhờ Mỹ. Hãy nhớ kỹ, Mark, khi ông đưa ra phát biểu tiếp theo”.
Lời đe dọa ngầm này, theo một cách nào đó, lại là minh chứng rõ nét cho quan điểm của Thủ tướng Canada.
Trong bối cảnh Nhà Trắng liên tục đe dọa tăng thuế với Canada, nước này đã tìm cách tái cân bằng quan hệ thương mại với các quốc gia khác, trong đó cả Trung Quốc, nhằm giảm bớt phụ thuộc kinh tế vào Mỹ.
Và giới lãnh đạo châu Âu dường như cũng đang có những bước đi tương tự. Ngay tuần trước, Brussels đã phê chuẩn hiệp định thương mại tự do mang tính bước ngoặt với khối Mercosur của các nước Nam Mỹ. Họ đã theo đuổi thỏa thuận này từ lâu, nhưng nó trở nên cấp thiết hơn trong những tháng gần đây, đóng vai trò như bức tường thành bảo vệ châu Âu trước các biện pháp cưỡng ép kinh tế và chính sách bảo hộ của Tổng thống Trump.
Châu Âu vẫn còn hy vọng rằng cuối cùng Tổng thống Trump sẽ chấp nhận một giải pháp khác thay vì sở hữu Greenland, đặc biệt sau khi ông rút lại những lời đe dọa về thuế quan và vũ lực. Giải pháp này có thể gồm chấp nhận đề nghị từ Đan Mạch về việc tăng cường hiện diện quân sự của Mỹ trên đảo, chưa kể đến các thỏa thuận hợp tác kinh tế để khai thác tài nguyên thiên nhiên tại đây.
Tuy nhiên, các lãnh đạo châu Âu cũng ngày càng cho thấy họ đã chấp nhận thực tế rằng khả năng kiềm chế ông Trump là vô cùng hạn chế. Vì vậy, họ đang tìm cách giảm phụ thuộc vào Mỹ nhanh chóng nhất có thể.
Cựu thủ tướng Đan Mạch Anders Fogh Rasmussen tuần qua cho biết đã đến lúc châu Âu cần thay đổi thái độ với Mỹ, từ vị thế đồng minh thân cận sang lập trường tự vệ mạnh mẽ hơn, được xác định bằng việc tăng cường sức mạnh quân sự và áp dụng các mức thuế quan đối kháng.
“Ông Trump chỉ tin vào sức mạnh và sức mạnh mà thôi”, ông Rasmussen viết. “Châu Âu phải sẵn sàng chấp nhận cuộc chơi theo quy tắc đó”.
Theo giới chuyên gia, dù từ bỏ phương án can thiệp quân sự, những lời đe dọa từ Tổng thống Trump nhắm vào Đan Mạch đã phá tan suy nghĩ lâu nay ở châu Âu về Mỹ. Suốt 80 năm qua, Mỹ luôn được coi là lực lượng tiên phong trong việc duy trì một trật tự thế giới xây dựng trên các giá trị dân chủ chung. Nhưng giờ đây, mũi dùi lại bất ngờ chĩa về chính những đồng minh lâu đời của Washington.
“Hệ thống liên minh luôn là viên ngọc quý trên vương miện quyền lực, cũng như thể hiện vai trò của chúng ta đối với thế giới”, Jeremy Shapiro, chuyên gia tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu, trụ sở tại Washington, bình luận.
Shapiro lưu ý rằng kể từ sau Thế chiến II, Mỹ đôi khi vẫn sử dụng “quyền lực cứng”, song nhìn chung, chính sách đối ngoại của Mỹ chủ yếu dựa vào quyền lực mềm và nó thực sự “ít tốn kém hơn, ít mang tính cưỡng ép hơn, đạo đức hơn đồng thời cũng bền vững hơn nhiều”.
Bởi vậy, việc Tổng thống Trump gây sức ép lên các đồng minh, buộc những nước yếu hơn phải tuân theo ý muốn của mình đã tạo ra những đổ vỡ không thể hàn gắn về niềm tin chiến lược. “Điều đó về lâu dài sẽ khiến vị thế Mỹ suy yếu trên toàn cầu”, Shapiro nhận định.
Vũ Hoàng (Theo Politico, AFP, Reuters)